Εκκλησίες – Κτίρια


Θρησκευτικό και πολιτιστικό κέντρο της Λιθακιάς αποτελεί η εκκλησία της Φανερωμένης που είναι συνάμα και αληθινό μνημείο πέντε αιώνων. Αρχικά ήταν του Λέφα κι αργότερα ενοριακή εκκλησία στη θέση Λεύκα.
Από συμβόλαια του 16ου έως του 19ου αι προκύπτει ότι η εκκλησία ανακαινιζόταν ανέκαθεν, ύστερα από μεγάλους σεισμούς. Στα νεότερα χρόνια, ύστερα από τους βομβαρδισμούς των Γερμανών (στις 2 του Τρυγητή 1944)
και τους σεισμούς του 1953, η εκκλησία αναστηλώθηκε και αργότερα το παλιό καμπαναριό αντικαταστάθηκε από άλλο ψηλό και πυργόμορφο. Εκτός από τα δικά της έργα τέχνης, έχει πλουτιστεί και με διάφορες ωραίες εικόνες, αργυρόγλυπτα κ.λ.π. από κατεστραμμένες εκκλησίες του χωριού. Το παλιό ξυλόγλυπτο και χρυσωμένο τέμπλο και οι καλλιτεχνικοί θησαυροί (16ου-19ου αιώνα) παρουσιάζουν ολοένα την εικόνα ενός πραγματικού μουσείου της χριστιανικής τέχνης της Ζακύνθου. Δίπλα από την εκκλησία, στη δυτική της πλευρά, βρίσκεται το νεότευκτο κτήριο Εκκλησιαστικών και Πολιτιστικών Εκδηλώσεων, το οποίο κάθε Σαββατοκύριακο κατακλύζεται από νέους Λιθακιώτες που μαθαίνουν παραδοσιακούς χορούς. Ο χώρος αυτός χρησιμοποιείται και για άλλες εκδηλώσεις που αφορούν στις ανάγκες της ενορίας. Ανατολικά και βόρεια της εκκλησίας βρίσκεται το κοιμητήριο, ενώ στη νότια πλευρά, που είναι και η κεντρική είσοδος, μεγάλη πλατεία με ευκάλυπτο και καμπαναριό. Στον ιερό αυτό χώρο συναντιούνται οι αναμνήσεις του παρελθόντος με τις χαρές και τις πίκρες του παρόντος, στις κηδείες, στους γάμους, στις βαφτίσεις, στα πανηγύρια, στις ικεσίες, στους ύμνους και στις δοξολογίες. Έτσι ο τόπος και οι άνθρωποι δημιουργούν ένα ενιαίο αρμονικό σύνολο που διαιωνίζεται και αναπλάθεται με νέα οράματα και δημιουργίες.


Ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, πρώην ενοριακή εκκλησία του 16ου αιώνα, περιείχε σημαντικά έργα τέχνης. Ανακαινισμένη επί Αγγλοκρατίας ερειπώθηκε από τον άγριο βομβαρδισμό των Γερμανών το 1944, αργότερα ξαναχτίστηκε, όπως ήταν πριν, με κοινό έρανο των Λιθακιωτών, αλλά ξαναχτυπήθηκε από τους σεισμούς του 1953. Με πρωτοβουλία του εφημέριου ιερέα Παύλου Μποζίκη και με κοινό έρανο ξαναχτίστηκε όπως ήταν πριν για να υμνείται ο Άγιος Ιωάννης και ο Θεός αρκετές φορές το χρόνο. Πολλές από τις εικόνες της που διασώθηκαν στολίζουν το λατρευτικό αυτό χώρο. Το σωζόμενο καμπαναριό της εκκλησίας φέρει χαραγμένη χρονολογία 1819. Κάθε καλοκαίρι γίνεται πανηγύρι προς τιμήν του στην αυλή της εκκλησίας της Φανερωμένης επειδή εκεί εξυπηρετείται καλύτερα το πλήθος των πιστών.

Αρκετές άλλες ιδιόκτητες εκκλησίες (πάνω από είκοσι) με όμορφες αγιογραφίες και γλυπτά ήταν διεσπαρμένες στην περιοχή της Λιθακιάς που δυστυχώς τις περισσότερες αφάνισε ο αδίστακτος Εγκέλαδος και οι ιδιοκτησιακές ανακατατάξεις της περιοχής.
Διασώθηκαν ή ανακατασκευάστηκαν και παραμένουν σε λειτουργία οι εξής:
α) Η Βλασσοπουλιά του Ανδρεώλα, εκκλησία της Παναγίας, που διατηρήθηκε από μια παλιότερη εποχή μαζί με το καμπαναριό της.
β) Ο Άγιος Νικόλαος του Μαλούχου, εκκλησία με ξυλόγλυπτο χρωματισμένο τέμπλο, ηπειρωτικής τέχνης, σωζόμενη στις αρχές του 18ου αιώνα. Η εκκλησία έπεσε από τους σεισμούς του 1953 και χτίστηκε αργότερα μικρή.
Περιέχει παλιές εικόνες κι έναν ανάγλυφο βυζαντινό αετό στο δάπεδο καμωμένο από πέτρα του Αγίου Σώστη.
γ) Η Αγία Μαρίνα του Φουρνογεράκη, καταστράφηκε από τους σεισμούς του 1953 αλλά σώθηκε το καμπαναριό. Πρόσφατα με δωρεά της οικογένειας Σωτήρη και Χρυσής (το γένος Κάππαρη) Κόκκορη χτίστηκε μικρό εκκλησάκι.
δ) Η Αγία Παρασκευή στη θέση Γλύνα.
ε) Ο Άγιος Πέτρος των αδελφών Ν. Γααρδέλη και του Κ. Χαϊκάλη, εκκλησία σωζόμενη προπολεμικά, στο δρόμο που οδηγεί στο Κερί
στ) Παναγία η Κουρβουλιώτισσα παλιά εκκλησία της Κοιμήσεως. Έπεσε από τους σεισμούς του 1953 κι ανακαινίσθηκε από τον Διονύσιο Γρυμάνη.
ζ) Ο Άγιος Αλέξανδρος στην οικία Αλεξάνδρου Κύρου στη θέση Λιμανάκι Αγίου Σώστη,
η) Η Ζωοδόχος Πηγή ή Χρυσοπηγή ιδιοκτησίας Διον Λυκούρεση και τέλος
θ) Η Παναγία η Οδηγήτρια η Μαραθονησιώτισσα που ήταν παμπάλαιο μοναστήρι πάνω στο πανέμορφο νησάκι Μαραθονήσι. Η εικόνα της, που πιθανότατα αφιέρωσε ο Θεόδωρος Παλαιολόγος όταν του παραχωρήθηκε το νησάκι το 1490, βρίσκεται στην εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης στο Μουζάκι. Σήμερα υπάρχει πρόχειρη κατασκευή εκκλησίας.

Στη Λιθακιά παραμένουν ελάχιστα κτήρια από την προσεισμική περίοδο που να παρουσιάζουν αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον.

Το άλλοτε αρχοντικό της οικογένειας Μεσσαλά, που χρησίμευε στα χρόνια των Άγγλων σαν δικαστήριο και προσωρινές φυλακές, ευτυχώς, διασώθηκε. Στην πρόσοψη του αρχοντικού αυτού υπάρχει επιγραφή του χρόνου επισκευής και του πρωτομάστορα ή του ιδιοκτήτη της εποχής 1898: Κ. Γιατράς. Σύμφωνα με προφορική παράδοση το αρχοντικό αυτό κρατούσε παλιό ανάγλυφο πέτρινο οικόσημο της οικογένειας Μεσσαλά, που ζήτησε κι έλαβε ο Γεώργιος ο Α΄ όταν επισκέφτηκε τη Λιθακιά το 1864. Το κτήριο, σύμφωνα με συμβόλαιο υπ.αριθμ 56/2-9-1988 της συμβολαιογράφου Μαρίας Παπαδάτου, παραχωρήθηκε στην κοινότητα Λιθακιάς δωρεάν,
από τους ιδιοκτήτες Αικ. χήρας Διον Μαλόυχου, Διον. Γιατρά-Πεσάδου, και των αδελφών Αντωνίου, Παναγιώτη και Ζωής Γιατρά. Η δωρεάν παραχώρηση συνοδεύτηκε υπό τον όρο ότι θα επισκευασθεί την προσεχή εξαετία και θα αξιοποιηθεί. Μετά την επισκευή παραχωρήθηκε για να στεγαστεί το Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Αξίζει να αναφερθούν τα ονόματα των προέδρων των κοινοτικών συμβουλίων της Λιθακιάς που πρωταγωνίστησαν στη μεν παραχώρηση-δωρεά του Σπυρ. Λουκίσα-Κροκίθα, στη δε επισκευή του Νικ. Σούλη-Λουρέτζου.

Παραδοσιακό κτίριο είναι και το εγκαταλελειμμένο στη φθορά του χρόνου αρχοντικό του Μαλούχου, το οποίο δυστυχώς κινδυνεύει με αιφνίδια κατάρρευση. Δευτερεύουσας σημασίας από πλευράς αρχιτεκτονικής είναι ένα κτήριο με χρονολογία κατασκευής 1922, ιδιοκτησίας Σάββα Χαϊκάλη, το οποίο σήμερα λειτουργεί ως οινομαγειρείο-μεζεδοπωλείο. Η διακόσμησή του είναι τέτοια ώστε νομίζει κανείς ότι βρίσκεται σε λαογραφικό μουσείο ελιάς. Ονομάζεται «το λητρουβείο» και τα εκθέματά του προέρχονται από τις αρχές του 20ου αιώνα.